Meehuilen met de tijdgeest

Door John Jansen van Galen

Gebeurt het u bij het lezen van het ochtendblad ook wel eens dat je keel bijna dichtgeknepen wordt van woede? 't Gebeurde mij toen deze week het advies 'Omstreden herinneringen' van de Gezondheidsraad bekend werd en Trouw dit begeleidde met een reportage.

Omstreden herinneringen: de titel geeft al aan dat de mode veranderd is. Tien jaar geleden heetten ze 'hervonden herinneringen' en je mocht ze niet in twijfel trekken. Dat de hoogleraren Crombag en Wagenaar vraagtekens zetten bij wat zij een 'vervalst geheugen' noemden, werd opgevat als een (mannelijke!) poging tot het wegmoffelen, ontkennen of vergoelijken van incest - want dat was wat veel hervonden werd.

De gangbare overtuiging was dat minstens een op de vier vrouwen met incest of ander seksueel geweld te maken had gehad, een gruwelijke belevenis die ze liefst wegstopten en verdrongen. Maar een beetje therapeut kreeg het er, met technieken die niet ten onrechte 'provocatief' worden genoemd, toch wel uit. Ongelukkige vrouwen vonden zo het kind in zichzelf terug en daarmee de incest; het was zo erg dat ze er zelf in geloofden. Daarna kon de 'verwerking' beginnen.

Dat was in een aantal gevallen heel heilzaam maar in waarschijnlijk meer gevallen heel schadelijk. De aldus vervalste geheugens hebben heel wat mensen vals beschuldigd en doordat de stemming toen op de hand van de aanklaagsters was, hadden de aangeklaagden daar geen enkel verweer tegen.

Stel je de machteloze bitterheid voor.

Trouw komt de eer toe een keerpunt in die heksenjacht te hebben gemarkeerd. Hardnekkig zat het de NCRV en documentairemaker Thom Verheul net zo lang op de huid over de ongeloofwaardigheid van diens tweedelige televisiefilm Verborgen moeders totdat de omroep uiteindelijk (en niet dan na een rechtszaak) schoorvoetend zijn 'tekortkomingen' toegaf. Ondertussen hadden de 'hervonden herinneringen' van de 'verborgen moeders' veel leed aangericht.

Maar Verheul maakte tien jaar eerder, in 1992, al een film over dit thema: De Ontkenning. Daarin vertelt de dertigjarige Brigitte in de diverse manifestaties van haar meervoudig persoonlijkheidssyndroom (ook een populair psychologisch verschijnsel) over het jarenlange seksuele misbruik waaraan ze als kind had blootgestaan. Haar familie stond paf, maar de pers was juichend, Verheul kreeg een prijs, de NCRV zond de film graag uit en de hoofdpersoon werd een veelgevraagd gesprekspartner in tijdschriften en talkshows. Emotie gegarandeerd.

Kennelijk verslaafd aan aandacht van de media volgt Brigitte behendig de mode. ''Er komen steeds meer zaken bij,'' vertelt haar broer. ''Er zou kinderporno van haar gemaakt zijn, ze zou zwanger zijn geraakt na incest. Toen de affaire-Dutroux in België speelde zou zij opeens ook slachtoffer zijn geweest van een pornonetwerk. Het verhaal wordt steeds groter. Onlangs stond ze nog in De Telegraaf met een foto op de plek waar ze haar drie door incest verwekte kinderen zou hebben begraven. Net als de vrouwen in 'Verborgen moeders'.''

Maar waar bleef al die tijd de pers, die zichzelf zo kritisch vindt? Nooit durfde een journalist de voor de hand liggende vraag te stellen: ''Hoe weten we zeker dat deze Brigitte misbruikt is?'' Behalve een keer eentje van de VPRO-gids, tegenover wie Verheul zijn handen in onschuld waste: ''Het is haar waarheid.'' Zou ook maar één journalist Oudkerk laten wegkomen met: ''Het is zijn waarheid''?

Toen de familie na de halfslachtige excuses van de NCRV voor 'Verborgen moeders' ook bij deze organisatie aan de bel trok, kreeg ze van de christelijke omroep te horen dat het met één erkenning van tekortkomingen welletjes is geweest. Het toppunt kwam echter toen de broer De Telegraaf belde over die foto: ''Mij werd doodleuk gevraagd hoe ik zo zeker wist dat mijn zus loog. Had ik soms staan graven op de plek waar zij haar uit incest verwekte kinderen had begraven?'' Zo wordt de bewijslast omgekeerd. De Telegraaf had zelf moeten graven!

Het gaat niet om De Telegraaf of de NCRV, maar om alle media. Naar aanleiding van het advies van de Gezondheidsraad wijzen ze dezer dagen ernstig op de risico's van provocatieve psychotherapie, maar laten hun eigen rol comfortabel buiten beschouwing.

Ter wille van emotionele verhalen en hogere kijkcijfers of, erger nog, uit lafheid hebben ze zelfbenoemde slachtoffers aan het woord gelaten en daarmee andere, verborgen slachtoffers gemaakt. Wat de eersten vertelden was zo erg dat het wel waar moest zijn en dat ontsloeg kennelijk van de plicht het nader te onderzoeken. Trouwens, wie al die verhalen in twijfel had getrokken, zou de wind van voren hebben gekregen: incest niet serieus genomen, slachtoffers beschadigd, geestelijke gezondheidszorg verdacht gemaakt. Dan maar meehuilen.

Het is een les, ook voor Het Parool, dat trots is op zijn verzetsverleden.
Verzet dat moed vereist is: tegen de tijdgeest in durven te gaan.

© Het Parool

Reacties (1)