Ik wil jouw naam, mama

Jaarlijks krijgen ruim 1100 kinderen een nieuwe identiteit: ze schrappen de naam van hun vader. Na een scheiding was dat tot voor kort vrij eenvoudig te regelen. Voortaan kunnen alleen oudere kinderen er nog om vragen -maar dan mogen ze meteen ook zelf beslissen. Kan een kind dat?

Hun vader was er zelden. Zowel voor als na de scheiding was hij de grote afwezige in hun leven. Maar zijn achternaam dragen ze nog. En dat willen Rick (14) en Justine (12) niet meer. Ze willen naar hun nieuwe stiefvader heten, die ook de vader is van hun jongste broertje.

,,Ik zou graag willen dat u mijn achternaam zou veranderen. Omdat ik hetzelfde wil heten als mijn moeder'', schreef Rick in een brief aan de koningin -want naamswijziging gebeurt bij koninklijk besluit, al is het in de praktijk het ministerie van justitie dat beslist. ,,Ik wil ook hetzelfde heten als mijn broertje en mijn stiefvader natuurlijk. Omdat het nogal lastig is als je bijvoorbeeld op vakantie gaat. Je wordt ook altijd gevraagd zijn je ouders gescheiden ofzo. En dat is niet altijd leuk.'' Justine schreef dat haar moeder en stiefvader 'altijd voor mij klaarstaan'. Ze wil hún naam dragen.

Omdat ze ouder zijn dan twaalf, mogen Rick en Justine van de overheid zelf beslissen. Zij zijn een van de eerste kinderen die zich - via hun moeder en stiefvader - hebben gemeld voor de nieuwe regeling voor naamswijziging, die sinds ruim een maand van kracht is. Minister Donner van justitie heeft de regels ingrijpend veranderd. Oudere kinderen krijgen voortaan een doorslaggevende stem bij de beslissing. Maar voor jongere kinderen wordt naamswijziging bijna onmogelijk. Jaarlijks dienden zo'n 900 jonge kinderen een verzoek in; de meeste aanvragen werden tot nu toe door het ministerie gehonoreerd. Rechters, die soms ook verzoeken beoordeelden, waren al langer kritisch. Zeer kritisch, zelfs.

Rick en Justine hebben, toen ze jonger waren, al eens geprobeerd om de achternaam van hun stiefvader te krijgen. Vergeefs. ,,Ze waren toen acht en tien jaar'', vertelt moeder Jacqueline de Regt. ,,Hun nieuwe vader en ik dienden het verzoek in via de rechtbank, tegelijk met ons verzoek om gezamenlijk het ouderlijk gezag te krijgen. Hun nieuwe vader is in de praktijk al jaren hun échte vader. De kinderen zien hun biologische vader eens per week, dat loopt prima, maar bij de opvoeding is hij nooit veel betrokken geweest. Het was echt de wens van de kinderen om hun achternaam te veranderen. Justine zei: 'Het is wel zielig voor papa, maar we willen het tóch'.'' De vader verzet zich tegen de naamswijziging. Hij is bang dat hij uit beeld raakt, zei hij tegen de rechter.

De familie De Regt noemt dezelfde reden als bijna alle ouders: ze willen als gezin één naam dragen. Jacqueline de Regt vindt het onredelijk dat jonge kinderen voortaan moeten wachten tot ze twaalf zijn. Ook voor jonge kinderen kan die 'oude' achternaam een last zijn, zegt zij.

,,De kinderen willen erbij horen. De naam is daar het symbool voor. Dat vinden zíj belangrijk. Maar de rechter vond de 'eenheid van gezin' niet doorslaggevend. We kregen wel het gezamenlijk ouderlijk gezag, maar niet de nieuwe achternaam. Er zijn zoveel moderne gezinnen met een ratjetoe van namen, daar moeten wij ook maar mee kunnen leven'', zegt Jacqueline de Regt. ,,Maar als ónze kinderen er nu last van hebben, telt dat niet?''

De zaak van Justine en Rick groeide uit tot een proefproces tot aan de Hoge Raad. Het arrest in precies deze zaak is voor minister Donner de concrete aanleiding geweest om de regels aan te scherpen voor de jongste kinderen (zie kader).

Volgens het nieuwe inzicht hoort een achternaam bij de identiteit van het kind. Daaraan moet je alleen bij grote uitzondering aan willen morrelen. Die denkwijze weerspiegelt een bredere maatschappelijk ontwikkeling: het is voor kinderen belangrijk om hun afkomst te kunnen kennen, belangrijker dan hun wellicht tijdelijke wens om anders te heten.

,,Hoog tijd'', noemt - om diezelfde reden - prof.dr. Paul Vlaardingerbroek de nieuwe regels. De hoogleraar jeugd- en familierecht aan de universiteit van Tilburg vindt dat de regels zelfs nóg strenger moeten worden. Ook voor kinderen boven de twaalf moet naamswijziging een uitzondering worden, in plaats van een recht, vindt hij. ,,Zowel de regels als de toetsing door het ministerie zijn jarenlang veel te ruimhartig geweest. Het was hoog tijd voor een correctie. Rechters hebben dat al eerder gezien.''

Hij schetst hoe vanaf de jaren tachtig steeds meer moeders na een scheiding een andere achternaam voor hun kind aanvroegen, hun eigen meisjesnaam. ,,Vaak uit eigenbelang: ze wilden die laatste band met hun ex doorsnijden. Het was ook vaak een strijdmiddel in een echtscheidingsprocedure. Meer recent zie je dat het speelt in stiefgezinnen. Daar komen veel nieuwe verzoeken vandaan. De moeder en kinderen zijn de nieuwe partner dankbaar voor zijn inzet en willen hem belonen. Het kind krijgt de naam van de nieuwe vader. Maar dat vind ik geen goede reden. Ik heb al vaak gewaarschuwd voor 'toverbalkinderen': kinderen die bij elke nieuwe relatie van hun moeder een nieuwe identiteit moeten krijgen. En wat als de relatie met stiefvader stukloopt? Nóg een keer je achternaam wijzigen kan niet.''

Het ministerie was altijd ruimhartig in het toekennen van verzoeken. ,,Het hele idee was tot voor kort dat je die moeders en kinderen niet tegen hun wil met die naam van de vader mocht opzadelen.'' De eenheid in het nieuwe (éénouder)gezin was het belangrijkst.

Zes jaar geleden werd het beleid al iets terughoudender. ,,Toen werd de regel ingesteld dat je voor jonge kinderen pas vijf jaar na de scheiding een andere achternaam kon vragen. Maar verder bleef het: als de moeder erom vroeg, kreeg ze het, ook als de vader zich verzette. De Raad voor de Kinderbescherming moest tot de afgelopen maand toetsen; dat gebeurde niet erg kritisch. Ze adviseerden zelden negatief, ook omdat de criteria zo ruim waren. ''

Paul Vlaardingerbroek is blij dat rechters al een paar jaar strenger oordelen. Bij toeval kwamen ook zij te beslissen over achternamen. ,,Sinds 1998 kun je ook via de rechter een nieuwe achternaam vragen, tegelijk met een aanvraag voor gedeeld ouderlijk gezag. Rechters hebben heel goed gezien dat je terughoudend moet zijn. Juist in het belang van het kind. Het is veel belangrijker om je afkomst te kunnen kennen dan om bij de deurbel één familienaam op het bordje te hebben. Ook al voelt het kind het misschien zelf op dat moment anders. Die achternaam hoort bij de identiteit van het kind. Het kind heeft twee ouders gehad, dat moet je niet willen wegpoetsen.''

Ruud Schonewelle voerde als gescheiden vader een dure juridische strijd over de achternaam van zijn zoon Kasper (12). Hij spande een civiele bodemprocedure aan tegen zijn ex-vrouw, die hij won. Zij had hun zoon Kasper na de scheiding vast haar eigen achternaam gegeven. De jongen was toen vijf jaar. Zo kon hij wennen; later zou ze ook officieel de nieuwe naam aanvragen.

,,Ze gaf de nieuwe naam door aan de school en schreef hem daarmee in bij diverse sportverenigingen. Iedereen vond dat ik me er niet zo druk om moest maken dat hij niet langer naar mij heette. Ze verklaarden me voor gek dat ik naar de rechter stapte. Maar ik vond dat ik mijn zoon moest verdedigen. Ik wil niet dat hij mij later kan verwijten dat ik geen moeite heb gedaan om die naam voor hem te behouden.'' Met een videocamera filmde de boze vader de sportwedstrijd waarbij de naam van zijn kind werd omgeroepen, als bewijsmateriaal.

Kaspers geschiedenis illustreert hoe gevoelig de naamskwestie kan liggen in 'samengestelde' gezinnen. De moeder had al een dochter uit een eerdere relatie, die ook haar achternaam draagt. Het jongetje schreef de rechter: ,,Ik wil graag ook zo heten. Ik hoor toch bij hun.'' Zijn vader: ,,Ik heb Kasper gevraagd: 'hoor jij dan niet meer bij míj?' Maar daar heeft een kind natuurlijk geen antwoord op. Zijn moeder had gezegd dat hij heet naar degene bij wie hij woont. Nu naar mama, dus. Het is vooral háár wens, denk ik. Hij mocht vroeger ook al geen 'papa' tegen me zeggen. Hij moest 'Ruud' zeggen, want dat zei haar oudste dochter ook. Het is altijd een teer punt geweest.''

De rechtbank in Maastricht maakte de moeder harde verwijten. ,,Als er al gesproken kan worden van verwarring en frustratie bij het kind, dan is dit onder de omstandigheden te wijten aan de vrouw zelf'', schrijft de rechter in het vonnis. De moeder heeft voorlopig haar plannen gestaakt om ook officieel een andere achternaam voor het kind aan te vragen. Volgens vader Ruud Schonewelle verloopt sindsdien ook de omgangsregeling soepeler.

Ook deze rechter oordeelde, in een al even baanbrekend vonnis, veel kritischer over naamswijziging dan gebruikelijk was in de praktijk. De rechter strafte de moeder voor haar initiatief, het ministerie was de afgelopen jaren juist gewend dat te belonen. Vrouwen die vast hun kind lieten wennen aan een andere achternaam, hadden een veel grotere kans dat een officieel verzoek werd ingewilligd. Juist omdat het kind er al aan gewend was. Kaspers moeder deed niets uitzonderlijks. Honderden moeders geven jaarlijks vast hun kind op school op met een andere achternaam.

Kasper werd vanwege de naamskwestie vermalen tussen zijn strijdende ouders. Tussen een vader en moeder die beiden hun kind hún achternaam willen geven, beiden omdat ze dat in het belang van het kind zelf vinden. En slechts één kan er gelijk hebben. Wie? Het kind moet het beslissen, voortaan. Kun je zo'n beslissing overlaten aan kinderen?

Ja, vindt minister Donner. Kinderen van twaalf jaar zijn er oud genoeg voor. Althans, dat valt op te maken uit de summiere toelichting bij de nieuwe regeling: ,,Omdat het hier kinderen van twaalf jaar en ouder betreft, is het verantwoord om de naamswijziging met hun instemming toe te staan'', schrijft Donner.

Nee, vindt professor Paul Vlaardingerbroek. ,,Dit zijn keuzes die je niet aan kinderen moet voorleggen, ook niet als ze twaalf zijn. Kinderen laten zich op die leeftijd leiden door de mening van hun ouders. De ouders hebben hun eigen motieven om van die achternaam af te willen. Al is er per 1 april feitelijk niet zoveel veranderd: bijna alle verzoeken van kinderen boven de twaalf werden toch al goedgekeurd, ook als een vader er niet mee akkoord ging.''

Dat heeft alles te maken met het feit dat kinderen de afgelopen jaren meer rechten hebben gekregen. Bij echtscheiding hebben kinderen van twaalf jaar en ouder bijvoorbeeld het recht om te vragen om wijziging van het ouderlijk gezag: vader moet in plaats van moeder voor hen gaan zorgen, of andersom. Ook dat zijn ingrijpende besluiten. De minister van justitie wil consequent zijn, en voegt het nieuwe recht toe aan de bestaande kinderrechten.

Professor Vlaardingerbroek vindt dat Donner een vergissing begaat. ,,Ouderlijk gezag kun je wijzigen en opnieuw wijzigen. Naamswijziging is eenmalig. De leeftijdsgrens moet omhoog. Misschien moeten er aparte criteria komen voor kinderen die de naam wensen van een stiefouder, een niet-biologisch verwant persoon. En wat mij betreft wordt het algemene criterium dat de achternaam alleen gewijzigd kan worden als het kind er ernstig onder gebukt gaat. Niet meer zoals nu: omdat het gezelliger is.''

De hoogleraar is bang dat kinderen later spijt krijgen. Of dat ook regelmatig gebeurt, is echter moeilijk te beoordelen. Er is geen onderzoek naar gedaan. Signalen zijn er eigenlijk niet. ,,Het onttrekt zich aan je waarneming.''

Lonnie Puntman heeft zich die vraag ook gesteld: wat als mijn dochter spijt krijgt? Mag ik dit wel voor haar beslissen? Haar dochter Anna (11) heet sinds een paar maanden óók Puntman. De aanvraag liep via het departement, met een 'brief aan de koningin'. De toestemming kwam afgelopen november. Met de kerstpost stuurden ze alle familie en vrienden een kopie van het besluit van Hare Majesteit mee, en voor het eerst tekenden ze een kerstkaart met 'Anna en Lonnie Puntman'. ,,Toen ik er eenmaal achter was bij welke instantie ik moest zijn, was het eigenlijk heel eenvoudig om een andere achternaam te vragen'', zegt de moeder.

Ze stelde de naamswijziging zelf voor aan haar dochter, twee jaar geleden. ,,Ik zei: wat dacht je ervan als je mijn naam krijgt? Het klopte gewoon steeds minder. Haar vader is bij ons weggegaan toen Anna een baby van negen maanden was. Hij is min of meer spoorloos. Ik heb haar altijd verzorgd. We zijn al jaren met z'n tweeën. Hij heeft ook niet gereageerd op ons verzoek om naamswijziging. Dat vond Anna rot. Anna was heel blij toen ik het voorstelde. 'Hé Puntman', zei ik thuis al wel eens voor de grap. We zíjn twee Puntmannen, zo voelen we ons.''

Lonnie Puntman wil nuchter zijn: er is een kans dat haar dochter haar later verwijt dat ze een bloemrijke, Braziliaanse achternaam is kwijtgeraakt. Anna's vader is een Braziliaan. ,,Niet dat ik lichtvaardig heb besloten. Dit is Anna's belang. Zij zegt zelf: dit is goed zo. Maar je maakt in je leven vaker keuzes voor je kind; niet altijd kun je de gevolgen overzien. Dat zal ik haar dan wel uitleggen. Dat kán ik haar uitleggen, ook.''

Op hun verzoek zijn de namen van de leden van de familie De Regt veranderd.

Wilma kieskamp, Dagblad Trouw

Reacties (0)